Half augustus valt het opeens op: je zit buiten na het eten en het is al schemerig. Terwijl je in juni om half elf nog buiten kon lezen. Dat gevoel klopt. In deze weken verliest Nederland ongeveer vier minuten daglicht per dag, en dat is het snelste tempo van het hele jaar.
Waarom het verlies nu zo snel gaat
De aardas staat 23,4 graden scheef ten opzichte van onze baan om de zon. Daardoor loopt de hoogte van de zon aan de hemel het hele jaar op en neer. Rond 21 juni staat de zon op zijn hoogst en verandert de daglengte nauwelijks: soms maar een paar seconden per dag. Vandaar dat gevoel dat de zomer half juni stilstaat.
Maar tussen de zonnewende en de equinox versnelt het. In augustus en september zit je precies in het steilste deel van die curve. Bij Utrecht scheelt het rond 18 augustus zo'n drie en een halve tot vier minuten daglicht per etmaal. Verdeeld over beide kanten: de zon komt ongeveer twee minuten later op en gaat twee minuten eerder onder.
Wat dat over een week betekent
Vier minuten per dag lijkt weinig, maar het stapelt op. Over één week is dat bijna een halfuur, over de hele maand augustus zo'n anderhalf uur. Daar zit precies de reden dat het verschil tussen begin en eind augustus zo groot voelt terwijl het weer nog volop zomers kan zijn.
Waarom het in het noorden sneller gaat dan in het zuiden
Hoe verder je van de evenaar af zit, hoe groter de schommeling. In Groningen verlies je in deze periode iets meer daglicht per dag dan in Maastricht, een verschil van ongeveer een halve minuut. Op de evenaar merk je er nauwelijks iets van: daar duurt de dag het hele jaar door ruwweg twaalf uur.
Zonsondergang en zonsopkomst lopen niet gelijk
Een detail dat veel mensen verrast: het vroegste tijdstip van zonsopkomst en het laatste tijdstip van zonsondergang vallen niet samen met de langste dag. In Nederland gaat de zon rond 24 juni het laatst onder, terwijl hij al vanaf 17 juni later opkomt. Dat komt doordat de aarde in een licht ovale baan beweegt en niet overal even snel gaat. De klokketijd van de zon loopt daardoor tot een kwartier voor of achter op onze klok, iets wat de tijdvereffening heet.
Wat het met je doet
Licht stuurt de biologische klok aan. Minder avondlicht betekent dat je lichaam eerder melatonine gaat aanmaken en je vaak eerder moe wordt. Veel mensen slapen in september daardoor iets langer dan in juni, zonder dat ze het bewust merken. Wil je die overgang soepel houden, dan helpt het om 's ochtends binnen twee uur na het opstaan even naar buiten te gaan. Ochtendlicht is vele malen sterker dan welke lamp dan ook binnenshuis en houdt je ritme op tijd.
Wanneer het weer omkeert
Rond 22 september staat de zon precies boven de evenaar en zijn dag en nacht ongeveer even lang. Daarna gaat het verlies langzaam remmen, tot rond 21 december het dieptepunt bereikt is met krap acht uur daglicht. Vanaf dan wint elke dag er weer een beetje bij, eerst traag, in maart weer met ruim vier minuten per dag.
De donkere avonden van eind augustus zijn dus geen inbeelding en ook geen gevolg van het weer. Het is gewoon het steilste stuk van een curve waar we elk jaar doorheen gaan.
